EDYCJA MOSTOWSKIEGO
Dzieje nowoczesnego polskiego ruchu wydawniczego zaczynają się w początkach wieku XIX i pozostają w ścisłym związku z podjętymi podówczas inicjatywami zmierzającymi do zachowania dorobku narodu, w warunkach utraty państwa.
W pruskiej Warszawie miało miejsce wydarzenie o daleko idących konsekwencjach , świadczące o wielkiej przenikliwości narodowej elity, skupionej wokół grupy inicjującej powstanie Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.
Zebranie założycielskie tej wiekopomnej dla nauki polskiej instytucji odbyło się 23 listopada 1800r., a więc ledwie pięć lat po traktacie pieczętującym ostateczny rozbiór Rzeczpospolitej. Pośród członków założycieli widzimy tu wiele postaci zapisanych złotymi zgłoskami w narodowych dziejach, choć nikomu w aktywności i organizacyjnej sprawności nie dał się wyprzedzić ksiądz Stanisław Staszic. Oczywiście nawet najszlachetniejsza inicjatywa nie mogła się podówczas obyć bez wsparcia ludzi możnych, o arystokratycznym rodowodzie i koneksjach. I tu tropy związane z towarzystwem naukowym wiodą do miejsca znanego dziś dość powszechnie, zwłaszcza mieszkańcom Warszawy, choć budzącego zupełnie inne skojarzenia niż działalność na polu kultury , sztuki i wiedzy.
Pałac Mostowskich , bo o nim mowa, oznaczony w początkach wieku XIX adresem Nowolipie nr hipoteczny 646, od dziesięcioleci kojarzony z resortem spraw wewnętrznych, w roku 1803 stał się siedzibą pierwszej polskiej nowoczesnej drukarni. Przedsięwzięcie to zainicjował ówczesny właściciel budynku, Tadeusz Mostowski, postać nietuzinkowa i wielce zasłużona krajowi na różnych polach, bo przez lat wiele piastował różne funkcje polityczne w kolejnych formach porozbiorowych bytów, jak Księstwo Warszawskie , czy Królestwo Polskie, zawsze przy tym angażując się w działalność społeczną zmierzającą do dbania o narodowy dorobek.
Tadeusz Mostowski był człowiekiem wielkiej fortuny „milionowym panem” jak to podówczas mawiano, posiadał ogromne majątki w różnych częściach podbitego kraju, ale też we Francji, co dawało mu zupełną swobodę finansową. Od początku związany z Warszawskim Towarzystwem Przyjaciół Nauk, zainwestował w stworzenie we własnym pałacu nowoczesnej drukarni na potrzeby tej instytucji. Sporym kosztem sprowadził maszyny , czcionki, pozyskał odpowiednich fachowców i w 1803r. rozpoczął działalność wydawniczą, w oparciu o papier pochodzący ze słynnej fabryki w podwarszawskiej Jeziornej.
I w tym momencie spotykamy się z tzw. „Edycją Mostowskiego”, czyli pierwszą w historii Polski serią wydawniczą. Przedsięwzięcie formalnie zyskało nazwę „Wybór Pisarzów Polskich” i stało się kamieniem węgielnym pod dzieje narodowego edytorstwa. Wprawdzie nikłym cieniem zjawiska serii wydawniczej była podjęta przez Józefa Załuskiego w latach pięćdziesiątych XVIII w. próba zbiorku „Zbiór rytmów duchownych , panegirycznych moralnych i światowych”, ale skończyła się na pięciu tomach, z których tylko poezje Elżbiety Drużbackiej miały jakąś wartość.
Dzieło Tadeusza Mostowskiego było już przedsięwzięciem bardzo poważnym i ewidentnie uzgodnionym z ludźmi związanymi z Warszawskim Towarzystwem Przyjaciół Nauk. Ostatecznie objęło 26 pozycji, pięknie wydanych, na wysokiej jakości papierze, a przy tym wiele tomów zostało ozdobionych stosowną ryciną. Nakład trudno oszacować, ale przyjmuje się , że dla większości książek wynosił ok. 1500 egzemplarzy. Ile z nich przetrwało przeszło dwieście lat miotających krajem zawieruch, trudno ustalić. W każdym razie zgromadzenie pełnego zestawu jest nie lada wyzwaniem, ale też przygodą i inwestycją, bo skompletowanie rozproszonych tomów w składającą się z 26 elementów całość, daje wielką premię w postaci wartości kolekcji.
Poszczególne części zbioru ukazywały się miedzy rokiem 1803 , a 1805, potem edycja została przerwana, ze względu na burzliwe wydarzenia na scenie politycznej, związane z wojną Napoleona z Prusami, zajęciem Warszawy przez Francuzów i powstaniem Księstwa Warszawskiego. Czas nie sprzyjał działalności wydawniczej, Tadeusz Mostowski czynnie zaangażował się w życie polityczne, a ogólne zubożenie kraju nie pozwalało na kontynuowanie serii. Choć i tak powinniśmy być wdzięczni za to, co ujrzało światło dzienne.
Cała edycja została przez wydawcę podzielona na kilka elementów, przy czym najważniejsze z nich odwoływały się do historii kraju i dorobku literackiego jego najświetniejszych twórców. Ze współczesnych sobie był w stanie Mostowski wydać tylko dzieła Juliana Ursyna Niemcewicza, Tomasza Kajetana Węgierskiego i Józefa Szymanowskiego. Prawa do spuścizny po Ignacym Krasickim posiadał bowiem Franciszek Dmochowski, który niemal równolegle wydał dzieła Księcia Biskupa w 10 tomach.
A zatem w skład „Edycji Mostowskiego”, wydanej pod tytułem „Wybór Pisarzów Polskich”, ostatecznie weszły:
- Dzieła Polskie Jana Kochanowskiego t. 1 i t. 2, z ryciną w tomie pierwszym;
- Sielanki Polskie z Różnych Pisarzów Zebrane, jeden tom z ryciną;
- Stanisława Okszyca Orzechowskiego Kroniki Polskie od Zgonu Zygmunta I i Dzieye w Koronie Polskiej Łukasza Górnickiego , jeden tom z ryciną;
- Adama Naruszewicz Historya Narodu Polskiego , tomy od 2 do 7, poza ostatnim, wszystkie z ryciną;
- Adama Stanisława Naruszewicza Wiersze Różne, jeden tom z ryciną;
- Adama Stanisława Naruszewicza Sielanek Księga Jedna, jeden tom z ryciną;
- Kaia Korneliusza Tacyta Dzieła Wszystkie, Przekładnia Adama Naruszewicza, cztery tomy;
- Józefa Szymanowskiego Wierszem i Prozą Pisma Różne i Tomasza Kajetana Węgierskiego Wiersze Różne, jeden tom z ryciną;
- Juliana Ursyna Niemcewicz Pism Różnych Wierszem i Prozą t. 1 i t. 2 , z ryciną w pierwszym tomie;
- Kaia Korneliusza Tacyta Kronika od Zejścia Cezara Augusta przekładnia Kazimierza Koiałowicza i Gajusz Juliusz Cezar O wojnie Francuskiej Ksiąg Siedmioro przekładnia Krzysztofa Wargockiego, jeden tom;
- Tauryka czyli Wiadomości Starożytne i Późniejsze o Stanie i Mieszkańcach Krymu i Dyariusz J.K. Mości na Ukrainę roku 1787, jeden tom;
Edycję uzupełniają „Życia Sławnych Polaków” zebrane w pięciu tomach i tym opracowaniom trzeba poświęcić więcej uwagi. Zważywszy na moment wydania zbioru, ledwie osiem lat po upadku Rzeczpospolitej, przywołanie wielkich postaci z narodowej przeszłości wydaje się naturalne. Pamiętajmy, że w tym momencie nie istniała żadna usystematyzowana i naukowo opracowana historia Polski. Próba Adama Stanisława Naruszewicza zakończyła się na omówieniu panowania Jadwigi Andegaweńskiej i choć dzieło biskupa dziejopisarza miało być kontynuowane przez innych, to w chwili gdy Tadeusz Mostowski zaczął wydawać swoją serię , nie było jeszcze ukończonych prac. Ze spuścizny po Adamie Naruszewiczu pozostała jednak bardzo szczegółowa biografia Jana Karola Chodkiewicza i tę, w dwóch tomach ozdobionych ryciną z podobizną słynnego hetmana, Mostowski włączył do swojej edycji.
Serię uzupełniają trzy tomy biograficzne, z których pierwszy, z ryciną przedstawiającą Jana Tarnowskiego, zawiera życiorys Kazimierza Wielkiego autorstwa Michała Wandalina Mniszcha , Żywot i Śmierć Jana Tarnowskiego, dzieło Jezuity Franciszka Bohomolca, i tegoż autora Życie Lwa Sapiehy. W tomie drugim dostajemy Życie Jana Zamoyskiego ( z portretem kanclerza ) też pióra Franciszka Bohomolca oraz Historyę Stefana na Czarncy Czarnieckiego, napisaną przez pijara Michała Krajewskiego. Tom trzeci w całości obejmuje Życie Jerzego Ossolińskiego, także autorstwa Franciszka Bohomolca.
Jak zatem widać, twórca zbioru zadbał o jego historyczną wartość i stosowną kompozycję, starając się zrównoważyć elementy poezji, dziejopisarstwa, publicystyki, tłumaczeń autorów klasycznych i biografii ludzi krajowi szczególnie zasłużonych. Ciekawe, że spośród owych 26 tomów, przytłaczająca większość pochodziła od osób duchownych. To dzieło Komisji Edukacji Narodowej, kontynuowane przez Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk, którego pierwszym przewodniczącym był biskup Jan Chrzciciel Albertrandi , a kolejnym ksiądz Stanisław Staszic.
Z kolei sam Tadeusz Mostowski był nieodrodnym synem libertyńskiej epoki, choć jak widać potrafiącym poświęcać niemałe siły i środki dla kultywowania patriotycznej tradycji.
Franciszka Bohomolca jeśli w ogóle kojarzymy , to raczej z lekkimi komediami, trzymającymi się konwencji epoki, z ostrzem wymierzonym w przesąd i zabobon, wydające się największym wrogiem epoki oświecenia. Jednak temu Jezuicie trzeba przyznać wielkie zasługi na polu edukacji i edytorstwa, on to bowiem był inicjatorem i realizatorem wielu ciekawych przedsięwzięć wydawniczych, podjętych w XVIII w.
Z prac Bohomolca Mostowski wykorzystał owe biografie, dodając jeszcze „Żywot Jana Karola Chodkiewicza” spisany przez Adama Naruszewicza. To niezwykle cenne dzieła, stanowiące próbę propagowania monografii historycznych, mających za przedmiot postacie zasłużone dla kraju. Wprawdzie żadna z tych biograficznych części składowych zbioru drukowanego w Pałacu Mostowskich nie jest pierwodrukiem, ale ze względu na rangę, jakość i zasięg edycji, można przyjąć, że w drukarni Tadeusza Mostowskiego narodziła się nowa gałąź spisywania dziejów ojczystych.
Nie znamy dokładnego nakładu tych pozycji, przyjmuje się, ze poszczególne tomy drukowano w przedziale od 1000 do 1500 egzemplarzy. Z naszej perspektywy to niewiele, z ówczesnej, zważywszy cenę książek, to sporo. A pamiętajmy , że mniej więcej do połowy XIX w. książki nie posiadały ujednoliconych opraw wydawniczych, dziś powszechnych. Opuszczały drukarnie nie przycięte i owinięte w szary , albo niebieski papier, nieco grubszy od zwykłej kartki. Często rolę okładek pełniły gazety. Taki egzemplarz trafiał do introligatora i dopiero ten nadawał woluminowi ostateczny kształt i wygląd. A zatem książkę indywidualizowało dopiero trafienie do rąk fachowca od jej oprawienia, dlatego znalezienie dwóch egzemplarzy serii o podobnym , albo tożsamym wyglądzie jest w zasadzie niemożliwe.
Targające polskimi bibliotekami burze dziejowe rozpraszały zbiory i ich ponowne skompletowanie , a już zwłaszcza w jednolitej oprawie, graniczy z cudem. Starać się jednak musimy, bo to przecież nie tylko wielki zasób kulturowy, ogromna intelektualna i niemal sportowa przygoda, ale też gwarancja dobrego zainwestowania i środków, i czasu.
Dobrze napisane scenariusze o poszukiwaczach skarbów, odkrywcach i detektywach amatorach odnajdujących zagubione dzieła sztuki, od zawsze koncentrowały uwagę milionów. Kompletując polskie zbiory, możemy się poczuć „Panami Samochodzikami”, emocji tu nie zabraknie. Na początek edycja Mostowskiego. 26 tomów, wydanych 220 lat temu. Nakład 1500 egzemplarzy, przyjmując wariant optymistyczny. Ile przetrwało? Ile trafi na półki naszych domowych bibliotek?
